“We leven in een tijd waarin de lucht soms zwaar voelt van de spanning. Standpunten verharden. Het wordt ‘wij’ versus ‘zij’. Voor of tegen.” Met deze woorden opende ik de keynote tijdens de ESConferentie in Amsterdam. Samen met Erwin Elling en Susan de Vries van The Revolution vertelde ik in Pakhuis de Zwijger over ons gezamenlijke onderzoek naar de manier waarop ontwerpkracht in tijden van polarisatie het zogenoemde ‘stille midden’ een stem kan geven. Juist omdat tússen de uitersten een hoop te halen valt. We riepen alle aanwezigen dan ook op om samen ruimte voor het midden te creëren.

Op basis van onder meer praktijkvoorbeelden, onderzoeksresultaten en een korte oefening daagden we de aanwezigen in Amsterdam uit om richting de minder uitgesproken stemmen binnen hun projecten te bewegen. Niet om zo het probleem op te lossen, maar om veilige, menselijke contexten te creëren waarin ook twijfel en complexiteit mogen bestaan. Want als designers focussen we ons vaak onbewust op problemen, en dus op extremen. Terwijl er veel onbenutte kracht en stabiliteit in het midden ligt. Hieronder een kleine samenvatting van onze talk.

Foto: Leroy Beesemer

De aantrekkingskracht van de uitersten
Uit theorie van Bart Brandsma blijkt dat polarisatie werkt volgens een herkenbaar patroon. Naarmate de spanning oploopt, worden de luidste stemmen steeds duidelijker aanwezig. Zij bepalen het gesprek en stellen anderen voor de keuze: ben je voor of tegen? Tussen die twee tegenpolen vinden we de mensen die twijfelen, nuance zien en de complexiteit van een vraagstuk of situatie voelen. Zij die niet meteen positie willen innemen. Of personen die überhaupt nog niet weten waar ze precies staan.

Er is overigens een belangrijk verschil tussen ‘conflict’ en ‘polarisatie’. Het eerste is concreet en plaatsgebonden: je kunt er naartoe. Polarisatie is een mentaal proces dat mensen in kampen duwt en het denken tot wij-zij versmalt. Ontwerpers reageren vaak instinctief op een probleem, en daarmee dus op de extremen. Maar juist de aandacht naar het stille midden verschuiven kan veel interessants opleveren.

Het stille midden als ontwerpopgave
Het stille midden is geen passieve ruimte, maar een plek van reflectie, twijfel en potentieel. Het krijgt vaak weinig aandacht in participatieprocessen of verandertrajecten. In gepolariseerde contexten kun je voor een andere benadering kiezen; niet bij het conflict zelf starten, maar door eerst het onderliggende landschap in kaart te brengen. Vervolgens baken je de groep af met wie je de situatie met nieuwsgierigheid en nuance kan verkennen. Voor deze groep ontwerp je een interventie waarbij je onderliggende verhalen en verlangens zichtbaar maakt.

Hoe je dat concreet doet? Niet door direct te vragen wat iemand van een beladen thema vindt, bijvoorbeeld. Maar door het onderwerp zo te ‘framen’ dat het relevant wordt voor deze mensen. Kortom, door de interventie doordacht te ontwerpen. Met een goede vorm, sfeer en toon en met menselijk contact. De verschuiving maakt het mogelijk om nuance toe te laten en om twijfel als een waardevolle fase binnen meningsvorming te zien.

De rol van de ontwerper
Laat er geen onduidelijkheid over bestaan: polarisatie is niet een probleem dat je als ontwerper alleen kunt oplossen. Je moet hiervoor samenwerken met andere disciplines. Onzorgvuldig handelen kan de spanningen zelfs versterken. Wat wél werkt is het krachtenveld goed in kaart brengen met deze disciplines. Een bewuste keuze maken in de mensen die je betrekt. Goede vragen opstellen die zich richten op onderliggende thema’s. En écht oprecht contact maken in een goed doordachte interventie of een serie van ontmoetingen waarbij nuance en ruimte gecreëerd wordt.

Ruimte maken voor het Midden
Zolang we blijven reageren op de uitersten, blijven we brandstof op het vuur gooien. Duurzame verandering ontstaat vaak in de nuance. In het midden. Daar waar mensen nog zoeken, twijfelen en bereid zijn te luisteren. Voor mij is dat geen toevallige doelgroep, maar een bewuste keuze. Het vraagt om doordachte analyse, framing en om interventies die veiligheid creëren zonder de spanning te ontkennen.

Organisaties die werken aan complexe maatschappelijke vraagstukken kunnen zich niet permitteren alleen de luidste stemmen te volgen. Wie echt beweging wil, zal ruimte moeten ontwerpen voor het stille midden. Werk je aan een traject waarin het gesprek vastloopt of de tegenstellingen verharden? Dan denk ik graag mee over hoe je met ontwerpkracht opnieuw ruimte kunt maken voor nuance, verbinding en richting.